Trong thế giới kim hoàn, mọi tiêu chuẩn đều dựa trên sự chính xác gần như tuyệt đối. Đó là lý do vì sao những thuật ngữ như carat (ct) và ly (mm) trở thành ngôn ngữ chung của các nhà giám định, thợ chế tác và khách hàng. Tuy nhiên, dù được sử dụng rộng rãi, hai khái niệm này thường bị nhầm lẫn.

Carat là gì? Nguồn gốc và ý nghĩa trong thế giới kim hoàn

Carat, yếu tố đầu tiên trong bộ 4C danh tiếng (Carat, Cut, Color, Clarity) do Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA) tiêu chuẩn hóa. Carat là nền tảng để định giá, phân loại và đánh giá mức độ hiếm của viên đá quý. Hiểu đúng về carat là chìa khóa để nhận biết giá trị thật của viên đá, và hơn thế, để cảm nhận tinh thần của nghệ thuật kim hoàn cao cấp.

Thuật ngữ carat bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ "keration", nghĩa là “hạt của cây carob”. Hàng ngàn năm trước, khi con người chưa có cân đo chính xác, những hạt carob (có kích thước và khối lượng gần như đồng nhất) được dùng để cân các loại đá quý và vàng. Đến thế kỷ 19, khi thương mại kim cương phát triển, một tiêu chuẩn quốc tế được thiết lập: 1 carat = 0.2 gram (hay 200 milligram), chuẩn mực được duy trì đến tận ngày nay.

Điều thú vị là, dù carat là đơn vị đo trọng lượng, nhưng trong nhận thức phổ biến, phần lớn người mua thường gắn nó với kích thước viên kim cương. Trên thực tế, hai viên kim cương có cùng trọng lượng 1 carat có thể khác nhau về kích cỡ, tùy thuộc vào kiểu cắt (cut). Một viên cắt sâu, giữ nhiều trọng lượng ở phần dưới sẽ trông nhỏ hơn viên cắt nông, dù trọng lượng không đổi. 

Cách đo và phân loại Carat

Trong ngành kim hoàn, trọng lượng của kim cương được đo chính xác đến hai chữ số thập phân (ví dụ: 1.02 carat). Những sai lệch dù rất nhỏ, chỉ 0.01 carat, cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến giá trị của viên đá, đặc biệt ở những mốc chuẩn như 0.50 carat, 1.00 carat, 1.50 carat, hay 2.00 carat.

Nguyên nhân ở tâm lý thị trường: một viên kim cương 0.99 carat, dù gần như tương đương 1.00 carat, lại có giá thấp hơn đáng kể. Chính vì thế, các nghệ nhân và nhà buôn luôn xem trọng từng phần nghìn gram, bởi đó không chỉ là sự chính xác, mà còn là nghệ thuật định giá ánh sáng.

Carat và công thức định giá hàm mũ

Giá trị của kim cương không tăng theo cấp số cộng mà tăng theo cấp số nhân (hàm mũ) khi trọng lượng carat tăng lên. Hiện tượng này được gọi là phần bù cho sự hiếm có) bởi các viên kim cương lớn là cực kỳ hiếm trong tự nhiên. Việc tìm thấy một tinh thể thô đủ lớn và chất lượng để chế tác ra viên 1 carat khó hơn gấp nhiều lần so với viên 0.5 carat

Ví dụ như, một viên kim cương 1 carat (với 3C còn lại tương đương) có giá không phải là gấp đôi viên 0.5 carat, mà có thể lên tới gấp 3 đến 4 lần. Sự tăng giá nhảy vọt tại các mốc trọng lượng chẵn này là quy tắc bất thành văn, chi phối thị trường kim cương toàn cầu.

Ly là gì? Ngôn ngữ kích thước trong kim hoàn Việt Nam

Nếu carat là tiêu chuẩn toàn cầu thì ly lại là cách gọi quen thuộc trong ngành trang sức tại Việt Nam. Ly dùng để chỉ kích thước tuyến tính, thường là đường kính mặt trên viên kim cương, được đo bằng milimét (1 ly = 1 mm = 0.1 cm).

Đối với các thợ kim hoàn, ly là thông số trực quan. Ly cho biết viên kim cương “trông như thế nào” khi đặt vào ổ nhẫn, mặt dây hoặc hoa tai. Với khách hàng, ly giúp dễ hình dung kích cỡ thực tế của viên đá hơn là chỉ nhìn vào con số carat.

Tuy nhiên, ly không nói lên trọng lượng và cũng không phản ánh giá trị một cách hoàn chỉnh. Một viên có đường kính 6.5 mm thường tương ứng với 1 carat (nếu cut chuẩn), nhưng không có nghĩa viên 6.5 mm luôn nặng đúng 1 carat. Tỷ lệ cắt ảnh hưởng mạnh đến dữ liệu này.

Để giúp khách hàng dễ hình dung, dưới đây là bảng quy đổi xấp xỉ giữa trọng lượng (carat) và đường kính mặt trên (ly) đối với kim cương Round Brilliant (tròn) với giác cắt lý tưởng (Ideal Cut):

Đối với các hình dáng khác ngoài hình tròn, các hình dạng thuôn dài như Oval hoặc Marquise thường có xu hướng phân bổ trọng lượng rộng hơn, tạo ảo giác viên đá trông lớn hơn so với một viên tròn cùng trọng lượng.

Vì sao Carat và Ly không thể thay thế cho nhau?

Trong giám định đá quý, carat tương đương trọng lượng, ly tương ứng kích thước, và hai yếu tố này không tỉ lệ tuyến tính. Lý do nằm ở cấu trúc hình học của viên kim cương.

Cắt chuẩn (Ideal Cut) nhằm tối đa hóa độ sáng và lửa (sự lấp lánh), trọng lượng được phân bổ hoàn hảo giữa chiều sâu và đường kính. Một viên 1 carat cắt chuẩn (ví dụ hình tròn) sẽ có đường kính ~6.5mm.

Cắt nông (Shallow Cut), chiều sâu nông, nhưng đường kính lại lớn. Một viên 0.90 carat cắt nông có thể có đường kính lên đến 6.8mm (lớn hơn viên 1 carat cắt chuẩn). Tuy nhiên, ánh sáng đi vào sẽ không bị phản xạ toàn phần, khiến viên kim cương trông kém sáng, xỉn màu. 

Cắt sâu (Deep Cut), chiều sâu lớn, nhưng đường kính lại nhỏ. Một viên 1.10 carat cắt sâu có thể chỉ có đường kính 6.2mm. Trọng lượng bị giấu đi ở phần không ai nhìn thấy, và ánh sáng cũng bị thoát ra từ các cạnh bên, làm giảm độ lửa.

Carat nói lên giá trị cốt lõi và tính hiếm có của viên đá, trong khi ly nói lên kích thước thị giác và cách viên đá được đeo lên trang sức.